۳۰ دستور پرکاربرد لینوکس برای مدیریت سرور مجازی (راهنمای مبتدی)

وقتی اولین سرور مجازی خود را تهیه می‌کنید، با یک صفحه سیاه و یک خط فرمان روبه‌رو می‌شوید. همین موضوع باعث می‌شود خیلی‌ها فکر کنند کار با سرور سخت است؛ در حالی که با یادگیری حدود ۳۰ دستور، ۹۰ درصد کارهای روزمره یک سرور را می‌توانید انجام دهید. در این راهنما این دستورها را دسته‌بندی‌شده و با مثال بررسی می‌کنیم.

۱. حرکت بین پوشه‌ها و دیدن فایل‌ها

اولین کاری که باید یاد بگیرید، جابه‌جایی در ساختار پوشه‌های سرور است:

pwd            # نمایش مسیر فعلی
ls -lh         # لیست فایل‌ها با حجم خوانا
ls -la         # نمایش فایل‌های مخفی
cd /var/www    # رفتن به یک مسیر
cd ..          # یک پوشه به عقب
cd ~           # بازگشت به پوشه خانگی

سوییچ -l جزئیات (مالک، دسترسی، حجم) و -h حجم را به‌صورت خوانا مثل ۱۲M نشان می‌دهد.

۲. ساخت، کپی، انتقال و حذف

mkdir myfolder          # ساخت پوشه
mkdir -p a/b/c          # ساخت مسیر تودرتو
touch file.txt          # ساخت فایل خالی
cp file.txt backup.txt  # کپی فایل
cp -r dir1 dir2         # کپی پوشه
mv old.txt new.txt      # تغییر نام یا انتقال
rm file.txt             # حذف فایل
rm -rf folder           # حذف پوشه با تمام محتوا

هشدار: دستور rm -rf هیچ سطل بازیافتی ندارد و بازگشت‌پذیر نیست. قبل از اجرای آن حتماً مسیر را دوباره بخوانید.

۳. خواندن و ویرایش فایل‌ها

cat file.txt           # نمایش کل فایل
less file.txt          # مرور صفحه‌به‌صفحه (خروج با q)
head -n 20 file.txt    # ۲۰ خط اول
tail -n 50 file.txt    # ۵۰ خط آخر
tail -f /var/log/nginx/error.log   # دنبال کردن زنده لاگ
nano file.txt          # ویرایشگر ساده (ذخیره: Ctrl+O، خروج: Ctrl+X)

دستور tail -f هنگام رفع اشکال بسیار مهم است؛ با آن می‌توانید خطاها را همان لحظه‌ای که رخ می‌دهند ببینید.

۴. بررسی منابع سرور

برای فهمیدن اینکه سرور چقدر شلوغ است:

htop           # نمایش زنده CPU و رم (نصب: apt install htop)
free -h        # میزان رم آزاد و مصرفی
df -h          # فضای خالی دیسک
du -sh *       # حجم هر پوشه در مسیر فعلی
uptime         # مدت روشن بودن و بار سرور

اگر ستون load average در uptime از تعداد هسته‌های سرور بیشتر باشد، یعنی سرور تحت فشار است.

۵. مدیریت سرویس‌ها با systemd

systemctl status nginx     # وضعیت سرویس
systemctl restart nginx    # ری‌استارت
systemctl stop nginx       # توقف
systemctl start nginx      # اجرا
systemctl enable nginx     # اجرای خودکار بعد از ری‌استارت سرور
journalctl -u nginx -n 50  # ۵۰ خط آخر لاگ سرویس

فراموش نکردن enable یکی از رایج‌ترین اشتباه‌هاست؛ بدون آن سرویس بعد از ری‌استارت سرور بالا نمی‌آید.

۶. نصب و به‌روزرسانی نرم‌افزار

apt update              # به‌روزرسانی لیست بسته‌ها
apt upgrade -y          # نصب به‌روزرسانی‌ها
apt install nginx -y    # نصب یک بسته
apt remove nginx        # حذف
apt autoremove          # حذف بسته‌های بلااستفاده

۷. کاربران و دسترسی‌ها

whoami                       # کاربر فعلی
adduser ali                  # ساخت کاربر جدید
usermod -aG sudo ali         # دادن دسترسی sudo
chown -R www-data:www-data /var/www   # تغییر مالک
chmod 644 file.txt           # دسترسی فایل
chmod 755 script.sh          # دسترسی اجرایی

قاعده ساده: فایل‌ها معمولاً 644 و پوشه‌ها و اسکریپت‌های اجرایی 755 می‌گیرند.

۸. شبکه و پورت‌ها

ip a                    # آدرس‌های IP سرور
ping -c 4 google.com    # تست دسترسی شبکه
ss -tlnp                # پورت‌های باز و سرویس هر کدام
curl -I https://example.com    # دیدن هدر پاسخ سایت
wget https://example.com/file.zip   # دانلود فایل

اگر سرویسی بالا هست ولی از بیرون در دسترس نیست، معمولاً یا در ss -tlnp روی 127.0.0.1 گوش می‌دهد یا فایروال پورت را بسته است.

۹. جست‌وجو

grep -r "error" /var/log/     # جست‌وجوی متن در فایل‌ها
find / -name "nginx.conf"     # پیدا کردن فایل بر اساس نام
find /var -size +100M         # فایل‌های بزرگ‌تر از ۱۰۰ مگ

ترکیب find /var -size +100M بهترین راه برای پیدا کردن دلیل پر شدن ناگهانی دیسک است.

۱۰. فشرده‌سازی و بکاپ

tar -czvf backup.tar.gz /var/www    # ساخت آرشیو فشرده
tar -xzvf backup.tar.gz             # باز کردن آرشیو
zip -r site.zip public_html         # ساخت zip
unzip site.zip                      # باز کردن zip

جمع‌بندی

لازم نیست همه این دستورها را حفظ کنید. کافی است این صفحه را ذخیره کنید و هر بار که به یکی نیاز داشتید مراجعه کنید؛ بعد از چند هفته کار با سرور، بیشترشان در ذهن شما می‌ماند. برای شروع، تمرین کنید که با htop وضعیت سرور را ببینید، با systemctl سرویس‌ها را کنترل کنید و با tail -f لاگ‌ها را بخوانید.

اگر هنوز سرور ندارید، می‌توانید از صفحه پلن‌های سرور مجازی ایران یک سرور با تحویل آنی تهیه کنید؛ سرور بلافاصله پس از پرداخت و در کمتر از یک دقیقه تحویل داده می‌شود.